Koze Lyonel Trouillot sou literati kreyol

The content originally appeared on: Le Nouvelliste

Le Nouvelliste : Rive premeye pou bout 5 desann, Festival entenasyonal literati kreyol (FEL) ap tanmen. Avek ki santiman w ap patisipe nan twazyem edisyon festival la ane sa ?

Lyonel Trouillot : Mwen toujou bay pri, distenksyon, lone mwen resevwa isit plis vale senbolik pase sa mwen resevwa, kreye, devlope sistem ak ogan valorizasyon pa li. M ap di sa lontan. Sa te menm fe kek moun ki alyene te eseye leve kabal ki pa t merite egziste. Ajoute sou konsiderasyon jeneral sa a, envite done Festival entenasyonal literati kreyol se pran yon plas enpotan nan pwosesis valorizasyon ak literati kreyol isit ak tout lot kote yo ekri an kreyol. Li le, li tan pou rekonet vale travay ekriven lang kreyol yo, fasilite rankont ak echanj ant ekriven sila yo e pemet yon piblik pi laj li, tande, dekouvri kalite literati an kreyol la. Se domaj festival la, menmjan ak lot aktivite kiltirel yo, ap fet nan yon moman kriminalite ap frape tout sekte nan popilasyon an. Rezon ki fe nou plizye endividi ak enstitisyon ki pran desizyon, an siy pwotestasyon kont sitiyasyon an e kom yon egzijans nou fe moun ki gen pouvwa politik la nan men yo pou yo jistifye lajan n ap peye yo a, pou nou pa fe aktivite <>.

Le Nouvelliste : An n louvri yon fenet sou yon bon emosyon ki pral fe anpil moun kontan. Ekriven, jounalis, entelektyel angaje, Lyonel Trouillot se envite done Festival literati kreyol. Ki jan w akeyi one sa ?

Lyonel Trouillot : Gen yon fraz mwen renmen site. Li ka paret dwol : La litterature est la pemiere des sciences humaines >>. Men le ou reflechi se nan lekti litere, nan powem, woman, kont, teyat nou pran premye emosyon n, premye refleksyon nou sou reyalite a. Literati, pou moun ki gen chans rankontre l, se youn nan premye sous diskisyon nou ak tet nou, enkyetid ki leve anndan n, dezako nou ak reyalite a. Se youn nan premye orijin konviksyon nou. Pou yon endividi literati se yon gwo sous savwa ak emosyon, san wete plezi estetik la. Men nan konstriksyon sitwayente literati kapab tou yon eleman maje, revolt, konpasyon, atansyon ou dwe bay zot, relasyon positif ak anviwonman, orijin, santiman ou se manm yon kominote san kominote a pa dwe detwi endividyalite w, anpil lot bagay ki fe plenitid ak enteryorite yon moun, ou kontre yo oswa dekouvri yo nan literati. E nan literati nan tou de lang nou yo gen teks ki ka ede timoun ayisyen yo grandi an byen e an belte. Fok nou fe yo rankontre teks sa yo bone.

Le Nouvelliste : Chak ane oganizate yo vann piblik la yon tem pou FEL. Ane pase tem dezyem edisyon an se te : << Pouki n ap fe literati ? Ou pral chita ak lot tokay ou ekriven sou tem sa : <>. Kom ote angaje nan aksyon sitwayen koman ou we literati nan gwo konstriksyon sa : konstriksyon moun ?

Lyonel Trouillot : Mwen pa kwe gen pesonn ki fet tou bon, e se toujou awogan pou deklare ou bon. Pou mwenmenm, gen omwen de eleman ki endispansab pou kalite travay ekriven an : Youn se louvri anndan w pou li vin pi laj, jan Rene Philoctete te renmen di, sa vle di devlope yon sansiblite anfas reyalite a, anfas reyalite zot ak pesepsyon zot genyen, sa Baudelaire rele <> la. Lot la se toujou sonje se kalite teks la, nonpa egzistans li, ki ka jistifye tit ekriven an. Se pa janmen bliye yon ekriven se yon atizan k ap pwodui yon obje. Li bezwen metrize lang lan, anpil teknik ak pwosede pou kapab kreye yon obje ki merite egziste, ki pral angaje yon konvesasyon ak moun ki pral li teks la. Mwen pa kwe nan ekriven nayif. Fok ou gen je ak zorey pou ou we ak tande, fok ou metrize lang nan ak pwosede yo pou ou cheche lang pa w andedean lang w ap ekri a. Se pou sa mwen kwe anpil nan atelye ak tout fom transmisyon pou ede jen ekriven yo grandi, vanse sou wout pawol pa yo, ekriti pa yo.

Le Nouvelliste : Koman w we prodiksyon literati ekspresyon kreyol la, eske l gen menm vitalite nan pwovens la menm jan ak kapital la ?

Lyonel Trouillot : Mwen repete li souvan : mwen kwe literati kreyol la nan yon bel vitalite kit nan kapital kit nan pwovens. Avek atelye Jedi swa, nou anime anpil atelye dives kote nan peyi a. Talan an la, entansyon an la. Sa ki manke se kad pou ede jen ote yo grandi. Manke akonpayman kritik. Men li kle sou denye ane yo, si ou ap pran powem k p sikile yo, sa y ap resite ki vin antre nan patrimwan litere a se kek powem an kreyol Bonel Auguste, Inema Jeudi, James Noel ak kek lot powet. Teks an franse yo pa gen menm reyisit la nan je oswa zorey piblik la. Toujou gen danje fasilite a. Literati kreyol la jen, konn gen tandans site lang lan, reyini pwoveb pil sou pil, oswa eseye imite lang lan jan yo pale li nan milye riral la. Gen ekriven ki pe cheche, pe envante. Gen anpil tout voum se do, men gen pwopozisyon estetik nef k ap bouyi, gen tou yon pawol otantik ki koumanse a sonnen, e orijin sosyal ekriven yo vin pi laj, se pa ti boujwa ki grandi nan milye frankofon yo k ap ekri selman, egal plis imajine, plis antre diferan nan reyalite a.

Le Nouvelliste : Ou se yon figi nan peyizaj kiltirel ayisyen an ki se yon pyepoudre. Ou tout kote. Ki bo ou pa ale nan peyi a finalman pou rankontre jenes la. Poutan nou we se yon lit ki fenk tanmen le n ap gade eta jenes la jounen jodi a. Ki refleksyon ou fe sou sa ?

Lyonel Trouillot : W a di bandi legal ki nan tet Leta yo fe tout sa yo konnen pou detounen jenes la, wete l sou chimen yon kilti estetik wo nivo. E kondisyon sosyal jen yo ap viv yo mete yo nan yon degaje pa peche ki kapab fe seten we literati a kom yon zouti pwomosyon sosyal san plis. Nan sans sa w ap jwenn dezoutwa moun ki ekri sa yo panse <> anvi tande pou jwenn yon rekonesans ak yon meye sitiyasyon. Pou yon jen ekri jodi a, san konsesyon, nan yon demach kritik sosyal mele ak yon demach estetik, se preske yon aksyon ewoyik. Men difikilte a, sa ki gen volonte ekri tout bon an e pwodui yon zev ki gen de kalite sa yo, ap rive simonte l. Nou kapab pran, an franse, egzanp, teks ki fet genyen pri Deschamp an.

Le Nouvelliste : Eske nan festival la n ap jwenn Depale, yon rekey ou te ekri nan tet kole ak Pierre Richard Narcisse ; yon lot anko : Zanj nan dlo. Epi, Pwomes, yon antoloji pwezi kreyol lakay, Maitre Jonas, l’homme au baton / Met Jonas, granmet baton ? Agase lesperans. Eske n ap jwen CD ki mete an vanle teks ou yo ?

Lyonel Trouillot : Tankou m te di li, patisipason pa m nan festival la, se plis aktivite an liy, e nou pap oganize vant siyati kote n ap envite piblik la nan moman sa a. Solidarite ak respe pou moun yo kidnape. Festival la wi, men nou pa vle fe anyen ki ta fe kwe sitiyasyon an nomal nan peyi a. Liv yo ap disponib nan moman n ap kapab prezante yo san kreye yon ris pou lekte yo.

Le Nouvelliste : N ap rantre karebare nan yon festival entenasyonal literati kreyol. Lyonel Trouillot, lese m mande w : eske w rive fe yon kout je sou liv k ap ekri an kreyol nan lot peyi kouwe Matinik, Lagwadloup ?

Lyonel Trouillot : Wi, m bay sa ki ap ekri nan lot peyi an kreyol anpil atansyon. Mwen panse li nesese. Mwen pap site non, paske m ap bliye kek, men gen travay enteresan k ap fet Matinik, Gwadloup, Lareyinyon… Fok nou reyisi monte yon rezo pou zev an kreyol tout kote kapab rive sikile tout kote yo li, ekri kreyol.

Le Nouvelliste : Literati kreyol la nan karayib la. Koman w we avni l ?

Lyonel Trouillot : Avni l, se yon lit, yon batay. Pep domine, lang domine. Men okenn pep pa aksepte dominasyon san di krik. Miltipliye evenman k ap valorize literati kreyol la, kenbe yon egzijans kalite pou teks yo gen vale, kreye rezo valorisayon ak sikilasyon. Se difisil. Pou prev, Festival entenasyonal literati kreyol la gen anpil difikilte pou li jwenn soutyen nan Leta ni nan sekte prive a. Kom si kreyol pa enpotan, se on dezyem kategori. Mwen tou lanse apel la : ede festival Entenasyonal literati kreyol la. Nan kek ane, le li fin chita, n a gen pou nou di ekip ki kreye li a mesi paske li te louvri yon paj nan listwa.

Claude Bernard Serant pou rekot pawol yo